Friday 7 Kartik, 2071 |
Menu

नागरिक शनिबार

'पदेन सभासद्' को बयान

  • आइतबार १२ जेष्ठ, २०७०
  • रमेश लेखक
  • DISQUS_COMMENTS
(1 Vote)
'पदेन सभासद्' को बयान
संविधान बनाउन दुई वर्षे लक्ष्य लिएर गठित संविधानसभाले दोब्बर समय खर्चिंदा पनि संविधान बनाउन सकेन। राष्ट्र्रको जीवनमा विरलै हुने यस्ता असफलताका कारणबारे जनताको चासो स्वाभाविक हो। 
संविधान नबन्नुको कारण अर्को दलको नेता र पार्टीलाई देखाई नेताहरू आरोप– प्रत्यारोप गरिरहँदा जनता रनभुल्ल छन्। संविधानसभाभित्रका वास्तविक कथा थाहा पाउनु जनताको सुसुचित हुन पाउने मौलिक हक हो। संविधानसभाका गतिविधिलाई पत्रकारको हैसियतले नजिकबाट नियालेका राजेन्द्र फुयालको स्वतन्त्र विश्लेषणले सबैलाई सत्यसँग साक्षात्कार गराउने छ।
फुयाल संविधानसभाका स्वतन्त्र साक्षी हुन्। संविधानसभा, व्यवस्थापिका संसद र यिनका समितिमा निरन्तर उपस्थित भई रिपोर्टिङ गर्ने यी पत्रकार साथीहरूलाई हामी 'पदेन सभासद्' भनेर ठट्टासमेत गर्थ्यौं।
फुयालले संविधानसभा बहसको प्रारम्भदेखि निर्वाचनमार्फत् सभा गठनसम्मका आरोह–अवरोहलाई ऐतिहासिक विवेचनासहित लेखेका छन्। नेपालमा लिखित संविधानको थालनी र संविधानसभाको बहससँगै सुरु भए पनि संविधानसभाबाहिर आयोग, समिति र व्यक्तिहरूबाट जारी छ वटा संविधानको असफलतापछि संविधानसभा गठन भयो। पुस्तकमा संविधानसभा निर्वाचनको प्रयास र यसमा उत्पन्न गतिरोधबारे गरिएको विवेचनाले संविधानसभा जन्माउनका लागि मुलुकले प्रसव वेदना बेहोरेको स्मरण हुन्छ। संविधानसभा निर्वाचनमा भएको दलगत सहभागिता, दललाई प्राप्त परिणाम, संविधानसभाले खर्चेको समय, आर्थिकसम्बन्धी तथ्यांकले पुस्तकलाई रोचक बनाएको छ।
 २०६५ जेठ १५ गते दलहरूबीचको प्रतिबद्धताअनुरूप गणतन्त्र कार्यान्वयनपछि प्रारम्भ संविधानसभाको यात्रा बिस्तारै शिथिल बन्दै गयो। साना विषयमा पनि दलबीच हुने गरेका विवादका कारण संविधान निर्माण प्रक्रियालाई व्यवस्थित गर्न अनिवार्य कानुन संविधानसभा नियमावली बनाउन साढे पाँच महिना लागेको अनुभव पुस्तकमा समेटिएको छ। यो दलबीचको असमझदारीको ज्वलन्त उदाहरण हो। असमझदारी झांगिदै पछिल्लो समय संविधानसभा विघटनसमेत भयो। सभाभित्रका सबै समितिमा भएका छलफल, प्रस्तुत प्रतिवेदन, सहमति–असहमतिका विषयको पुस्तकमा संक्षेपीकरण गरिएको छ। समितिहरूका कामकारबाही असल र सफल देखिन्छन् भने समग्र सभाको व्यवस्थापन अव्यवस्थित र कमसल। संविधानसभाभित्र कार्यरत समितिका प्रतिवेदन प्रस्तुतिपछि विवादका विषयको पहिचान, विवाद समाधानका प्रयास सहमतिनजिक पुग्ने र आफैं टाढा भाग्ने चरित्रको प्रदर्शनका विषयलाई सरल ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ।  
 संविधान पहिले वा शान्ति प्रक्रिया पहिले भन्ने विवाद संविधानसभाबाहिर र भित्र निकै चर्किएको विषय हो। सात दलबीच संविधान निर्माणपूर्व शान्ति प्रक्रिया पूरा गर्ने सहमति भएको थियो। २०६५ असार ११ गते भएको दलबीचको लिखित सहमतिले शान्ति प्रक्रिया छ महिनामा पूरा गर्ने निर्णय भयो तर यो विषय पछिसम्म विवादमा रहेकोले संविधान निर्माणमा समस्या आएको पुस्तकमा उल्लेख छ।
फुयाल संविधानसभामा संविधान निर्माणको कामभन्दा सरकार गठनको विषयले प्राथमिकता पाएको मान्छन्। दलहरूबीच सत्ताका लागि भएका विभिन्न अभ्यासले आपसमा उत्पन्न कटुताको कारण संविधान निर्माणमा प्रत्यक्ष असर परेको उनको तर्क छ। अन्तरिम संविधानले सरकार गठन र सञ्चालन विधिको आधार राष्ट्रि्रय सहमति उल्लेख गरेको, संविधानसभामा कुनै पनि दलको बहुमत नभएको, सरकार परिवर्तनको खेल भइरहेको र संविधानसभाको म्याद थप गर्दा प्रत्येकपटक सरकार परिवर्तनका सर्त जोडिएको विषयलाई सूक्ष्म विवेचना गर्दै लेखकले 'संविधान सत्ताको सिकार बनेको' निष्कर्ष निकालेका छन।
 संविधानसभाको कार्यकालमा सांसद खरिद–बिक्रीका लागि विदेशीसँग रकम माग्नेदेखि आपराधिक क्रियाकलापमा स्वयं सांसद संलग्न भएका घटना उठाई राम्रा–नराम्रा पक्षको उजागर पुस्तकले गरेको छ। संविधान निर्माणको प्रयासमा भएको आर्थिक व्यय जनतामा निकै चासो र आलोचनाको विषय बनेको छ। लेखकले संविधानसभामा सरकारी, गैरसरकारी, दातृ संस्थाबाट भएको खर्चको विवरण यथासम्भव दिन खोजेका छन्। उपलब्ध विवरणबाट पाठकले पारदर्शी र अपारदर्शी पाटा केलाउन सक्नेछन्। लगानी र प्रतिफलको विवरणले यसबारेको भ्रम चिर्नसक्छ।
यो पुस्तक इतिहासको सहयोगी ग्रन्थ बनेको छ। संविधानसभाको पहिलो प्रयोग वा अभ्यास असफल भएपछि इतिहासको पाटो बनिसकेको छ। संविधानसभाको गतिविधिमा चासो राख्ने जोसुकैका लागि पुस्तक जीवित दस्तावेजका रूपमा रहेको छ। नेपालको संविधानसभाको अभ्यास र असफलता सर्वत्र अनुसन्धानको विषय बन्नेछ। त्यस्ता अनुसन्धानकर्ताका लागि यो पुस्तक सन्दर्भ सामग्री हुनेछ।
  संविधानसभा असफतलाको कथा बोकेको यो पुस्तकले संविधानसभा गठनदेखि अवसानसम्म भएका  गल्तीहरू केलाउन सफल छ। संविधानसभाबाट नै संविधान बनाउन अर्को संविधानसभाको तयारी भइरहेका बेला विगतका गल्ती केलाउन, तिनको निदान गर्न र त्यसबाट पाठ सिकेर अगाडि बढ्न आवश्यक छ। भोलिको संविधानसभाले हिजोका गलत अभ्यासलाई न्युनीकरण गरेर जान सकेमात्र सफलता पाउन सकिन्छ ।
 दलहरूबीच असहमति रहेका मूलतः संघीयता र शासकीय स्वरूपबारे पनि सहमति भइसकेको अवस्थामा सहमतिबाट पछि हट्ने प्रवृतिका कारण संविधान निर्माण सम्पन्न हुन सकेन। संविधानसभाको अन्तिम क्षणमा संविधान जारी हुन नसकेको अवस्थामा नयाँ निर्वाचन र अन्य उपयुक्त विकल्पका लागि संवैधानिक व्यवस्थासमेत नगरी यसको अवसान भयो। रूपान्तरित संसद रहँदा आफ्नाविरुद्ध अविश्वास आउन सक्ने तत्कालीन सत्ताको डर र मनोविज्ञानका कारण पनि जटिलता थपिएको तर्फ फुयालले संकेत गरेका छन्। पुस्तकका केही विषयमा थप गहिराईसाथ प्रवेश गरेको भए हुन्थ्यो भन्ने पाठकमा लाग्न सक्छ। लेखकले आगामी संस्करणमा पूर्णता दिनेछन् भन्ने विश्वास छ।
फिल्मी उपन्यास

फिल्मी उपन्यास

सलमान खान र चेतन भगतमा एउटा समानता छ। खानको फिल्म आउनु र भगतको पुस्तक आउनुपूर्व ‘हाइप' हुन्छ। खानको फिल्म हेरेपछि र भगतको पुस्तक पढेपछि पनि एउटै समानता पाइन्छ– कथामा के...

यातायातको चोर बाटो

यातायातको चोर बाटो

काठमाडौं– उदयपुरका माधवप्रसाद दाहाल सोमबार दुई बजे मोटरसाइकलको कागजपत्र ‘चेक' गराउन ललितपुर ताल्छीखेलस्थित बागमती यातायात कार्यालय आइपुगे। बाटैमा उनलाई बिचौलियाले रोके, 'एक हजार दिनूस्, आजै काम हुन्छ।' दाहाल अन्कनाए। सोझै...

तरुण–तपसी काहुँ

तरुण–तपसी काहुँ

रेस्टुरेन्ट व्यवसायी बुद्ध गुभाजुको पुरानो जोत्ये जीप तम्तयार थियो, काँठी बाँधेर ठिक्क पारेको घोडाजस्तो। तर घोडसवारको पत्तो थिएन। सात बजे पोखराको महेन्द्रपुलबाट छुट्ने योजना तर, पूरा टोली जुट्दा ११ बज्यो।...

सात तले गुफा

सात तले गुफा

धादिङको खाल्टे गाविसको पात्ले पर्यटन गाउँ बन्दैछ। पात्ले होमस्टेमा न्यानो आतिथ्य पाइन्छ। केही दिनअघि हामी पनि त्यहाँ पुग्यौं। होमस्टे अभियन्ता शेरबहादुर गुरुङले गाउँको जानकारी दिए। होमस्टेमा पाहुनालाई घर–घरमा बाँडेर राखिन्छ।

रुकमांगदको बयान

रुकमांगदको बयान

तत्कालीन प्रधानसेनापति सिंहप्रताप शाह 'रिटायर्ड' हुनुअघि बिदामा थिए। उनकै पहलमा रुकमांगद कटवाल तालिमका लागि हङकङ जाँदै थिए। अवसर दिएकोमा धन्यवाद भन्न कटवाल शाहको घर गए। '२००७ सालपछिकै शक्तिशाली' कहलिन्थे सिंहप्रताप।...

कालो रातको कुरुक्षेत्र

तिनी पुग्दा कुरुक्षेत्र अन्धकारको अँगालोमा गम्लङ्ङ ढाकिएको थियो। आफैंलाई खोज्नुपर्ने त्यस रातमा तिनी आफ्नो पति खोज्न आइन्। आज मारिएका हजारांै सेनामा तिनका पति पनि थिए। आखिर यो त हुनु नै...

विश्वकपका अभागी स्टार

विश्वकपका अभागी स्टार

क्वार्टरफाइनलको अन्तिम समय कोलम्बियाका विपक्षी खेलाडीसँग ठोक्किएर ब्राजिलियन स्टार नेइमार मैदानमा ढले। उनको मेरुदण्डमा चोट लाग्यो। त्यसको परिणाम उनी विश्वकपबाट बाहिरए। टोलीलाई सेमिफाइनलसम्म पुर्यारउन उनको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण थियो। हरेक...

पात्रहरूसँगै दमिनी भीरमा

'दमिनी भीर' बजारमा आएदेखि नै धौले कान्छोले पटकपटक 'गाउँ आउन' भनिरहेकै हो। काठमान्डुको व्यस्तता वा व्यस्तताको बहाना देखाउँदै मैले कान्छोलाई टार्दै आइरहेको थिएँ। आख्यान बुन्न त्यत्रो तागत दिने एक महत्वपूर्ण...